બ્લૂમની વર્ગીકરણ(Bloom's Taxonomy) - MCQ

બ્લૂમની ટેક્સોનોમીનો સૌપ્રથમ પ્રકાશન કયા વર્ષમાં થયું હતું?
જવાબ: 1956

બેન્જામિન બ્લૂમે શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યોને કેટલા વિભાગમાં વહેંચ્યા છે?
જવાબ: ત્રણ (જ્ઞાનાત્મક, ભાવાત્મક અને ક્રિયાત્મક).

જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્ર (Cognitive Domain) માં સૌથી નીચલા સ્તરનું સોપાન કયું છે?
જવાબ: જ્ઞાન (Knowledge).

જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્રનું સૌથી ઉચ્ચ સ્તરનું સોપાન કયું છે? (1956 મુજબ)
જવાબ: મૂલ્યાંકન (Evaluation).


વર્ષ 2001 માં બ્લૂમની ટેક્સોનોમીમાં સુધારો કોણે કર્યો હતો?
જવાબ: એન્ડરસન અને ક્રથવોલ (Lorin Anderson & David Krathwohl).

સુધારેલી ટેક્સોનોમી (2001) મુજબ સૌથી ઉચ્ચ સ્તર કયું છે?
જવાબ: સર્જન કરવું (Creating).

ભાવાત્મક ક્ષેત્ર (Affective Domain) કોની સાથે જોડાયેલું છે?
જવાબ: હૃદય, લાગણીઓ અને અભિવૃત્તિ સાથે.


કયા ક્ષેત્રમાં શારીરિક હલનચલન અને કૌશલ્યોનો સમાવેશ થાય છે?
જવાબ: મનો-શારીરિક અથવા ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર (Psychomotor Domain).


વિદ્યાર્થી શીખેલી માહિતીનો નવી પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગ કરે, તો તે કયું સ્તર કહેવાય?
જવાબ: ઉપયોજન (Application).


માહિતીને નાના ભાગોમાં વહેંચીને સમજવાની પ્રક્રિયા એટલે શું?
જવાબ: વિશ્લેષણ (Analysis).

વધુ મહત્વના પ્રશ્નો

વિભિન્ન વિચારોને જોડીને કંઈક નવું બનાવવું એટલે શું?
જવાબ: સંશ્લેષણ (Synthesis).


ભાવાત્મક ક્ષેત્રનું પ્રથમ સોપાન કયું છે?
જવાબ: ગ્રહણ કરવું અથવા ધ્યાન આપવું (Receiving).


બ્લૂની ટેક્સોનોમી કયા અભિગમ પર આધારિત છે?
જવાબ: મનોવૈજ્ઞાનિક અને તાર્કિક ક્રમ પર.


કોઈ ઘટના કે વસ્તુનું મૂલ્ય નક્કી કરવું એટલે ભાવાત્મક ક્ષેત્રનું કયું સોપાન?
જવાબ: મૂલ્ય સ્થાપવું (Valuing).


ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર (Psychomotor Domain) ના સોપાનો કોણે આપ્યા છે?
જવાબ: સિમ્પસન અને હેરો (Simpson & Harrow).


'વ્યાખ્યા આપવી' એ કયા સ્તરનો હેતુ છે?
જવાબ: જ્ઞાન (Knowledge).


'તફાવત આપવો' એ કયા સ્તરનો હેતુ ગણાય?
જવાબ: સમજ (Understanding).


શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યોનું વર્ગીકરણ શા માટે જરૂરી છે?
જવાબ: શિક્ષણ અને મૂલ્યાંકનને ચોક્કસ દિશા આપવા માટે.


સુધારેલી ટેક્સોનોમીમાં 'સંશ્લેષણ' ના સ્થાને કયો શબ્દ વપરાયો છે?
જવાબ: સર્જન (Creating).



વિદ્યાર્થી ચાર્ટ કે નકશો તૈયાર કરે, તો તે કયા સ્તરનું કૌશલ્ય છે?
જવાબ: ઉપયોજન અથવા ક્રિયાત્મક કૌશલ્ય.

ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રશ્નો

ભાવાત્મક ક્ષેત્રનું અંતિમ સોપાન કયું છે?
જવાબ: ચારિત્રીકરણ (Characterization).



નિયમો કે સિદ્ધાંતોનો અમલ કરવો એ કયા વિભાગમાં આવે છે?
જવાબ: ઉપયોજન (Application).



મનો-શારીરિક ક્ષેત્રનું સૌથી ઉચ્ચ સોપાન કયું છે?
જવાબ: સહજીકરણ અથવા પ્રકૃતીકરણ (Naturalization).



બ્લૂમની ટેક્સોનોમી કયા પ્રકારના શિક્ષણ માટે ઉપયોગી છે?
જવાબ: ઉદ્દેશ્ય આધારિત શિક્ષણ (Objective-based education).



2001 ના સુધારામાં નામ (Noun) ને બદલે શું વાપરવામાં આવ્યું?
જવાબ: ક્રિયાપદ (Verb) - જેમ કે Knowledge ના બદલે Remembering.

બ્લૂમની વર્ગીકરણ વિદ્યા (Bloom's Taxonomy) - શોર્ટ નોટ્સ

૧. પ્રસ્તાવના

પ્રણેતા: બેન્જામિન બ્લૂમ (Benjamin Bloom) અને તેમના સાથીદારો.

વર્ષ: ૧૯૫૬ (પ્રથમ વખત).

હેતુ: શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યોનું વૈજ્ઞાનિક રીતે વર્ગીકરણ કરવું જેથી અધ્યાપન અને મૂલ્યાંકન સરળ બને.




૨. શિક્ષણના ત્રણ ક્ષેત્રો (3 Domains)

બ્લૂમે માનવ વર્તનના આધારે શિક્ષણને ત્રણ મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં વહેંચ્યું છે:

જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્ર (Cognitive Domain): મગજ અને બૌદ્ધિક શક્તિ સાથે સંબંધિત.

ભાવાત્મક ક્ષેત્ર (Affective Domain): હૃદય, લાગણીઓ, અભિવૃત્તિ અને મૂલ્યો સાથે સંબંધિત.

મનો-શારીરિક/ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર (Psychomotor Domain): શારીરિક કૌશલ્યો અને હલનચલન સાથે સંબંધિત.




૩. જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્રના સોપાનો (Cognitive Domain)

આ સૌથી મહત્વનું ક્ષેત્ર છે. ૧૯૫૬ મુજબ તેના ૬ સોપાનો છે (નિમ્નથી ઉચ્ચ સ્તર):

જ્ઞાન (Knowledge): માહિતી યાદ રાખવી કે પુનઃઆવાહન કરવું. (દા.ત. વ્યાખ્યા આપવી).

સમજ (Comprehension): માહિતીનો અર્થ સમજવો. (દા.ત. તફાવત આપવો, અનુવાદ કરવો).

ઉપયોજન (Application): શીખેલા જ્ઞાનનો નવી પરિસ્થિતિમાં અમલ કરવો. (દા.ત. દાખલા ગણવા).

વિશ્લેષણ (Analysis): માહિતીને છૂટી પાડી તેના ઘટકો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો.

સંશ્લેષણ (Synthesis): અલગ-અલગ તત્વોને જોડીને નવું સ્વરૂપ આપવું.

મૂલ્યાંકન (Evaluation): કોઈ માહિતી કે વસ્તુની યોગ્યતા વિશે નિર્ણય લેવો.




૪. સુધારેલી ટેક્સોનોમી (Revised Bloom’s Taxonomy - 2001)

લોરિન એન્ડરસન (બ્લૂમના શિષ્ય) એ ૨૦૦૧ માં ફેરફાર કર્યા:

નામ (Noun) ને બદલે ક્રિયાપદ (Verb) નો ઉપયોગ થયો.

'સંશ્લેષણ' અને 'મૂલ્યાંકન' ના સ્થાન બદલાયા.

નવો ક્રમ: ૧. યાદ રાખવું, ૨. સમજવું, ૩. અમલ કરવો, ૪. વિશ્લેષણ કરવું, ૫. મૂલ્યાંકન કરવું, ૬. સર્જન કરવું (Creating).



૫. ભાવાત્મક અને ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર

ભાવાત્મક ક્ષેત્ર (ક્રથવોલ દ્વારા): ગ્રહણ કરવું \rightarrow પ્રતિભાવ આપવો \rightarrow મૂલ્ય સ્થાપવું \rightarrow આયોજન કરવું \rightarrow ચારિત્રીકરણ.

ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર (સિમ્પસન/હેરો દ્વારા): પ્રત્યક્ષીકરણ \rightarrow તૈયારી \rightarrow નિર્દેશિત પ્રતિભાવ \rightarrow મિકેનિઝમ \rightarrow જટિલ બાહ્ય પ્રતિભાવ \rightarrow અનુકૂલન \rightarrow સર્જન.



યાદ રાખવા જેવી ટિપ્સ:

KCAASE: Knowledge, Comprehension, Application, Analysis, Synthesis, Evaluation (૧૯૫૬ નો ક્રમ).


જ્ઞાનાત્મક = Head (માથું),

ભાવાત્મક = Heart (હૃદય),

ક્રિયાત્મક = Hand (હાથ).

જેને 3H નો ખ્યાલ પણ કહેવાય છે.