ગુજરાતી વ્યાકરણ : સમાસ // Gujarati Grammar: Samas

 TAT લેખિત પરીક્ષા પેપર -1 માટે

ગુજરાતી વ્યાકરણ : સમાસ

🔷 મધ્યમપદલોપી સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસનો વિગ્રહ કરતા વચ્ચેનું લુપ્ત પદ ઉમેરવું પડે અને બન્ને પદ વચ્ચે વિભક્તિ સંબંધ હોય તેને મધ્યમપદલોપી સમાસ કહે છે.

ઉદાહરણ:

▫️ માનવકૃતિ : માનવ વડે બનેલી કૃતિ

▫️ દહીવડા : દહીં મિશ્રિત વડા

▫️ રાતવાસો : રાત દરમ્યાન કરેલો વાસ

▫️ કામધેનું : કામના પૂર્ણ કરનારી ગાય

▫️ ટપાલપેટી : ટપાલ નાખવાની પેટી

🔷 તત્પુરુષ સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસમાં બંને પદો વિભક્તિ પ્રત્યયોથી અલગ થાય અને પૂર્વ પદ ગૌણ તથા ઉત્તર પદ પ્રધાન હોય તેને તત્પુરુષ સમાસ કહેવાય.

▪️ આ સમાસનો વિગ્રહ "એ, ને, થી, માં, નો, ની, નું, ના" જેવા પ્રત્યયો દ્વારા થાય છે.

ઉદાહરણ:

▫️ પ્રેમવશ : પ્રેમને વશ

▫️ ભયભીત : ભયથી ભીત

▫️ ઋણમુક્ત : ઋણમાંથી મુક્ત

▫️ વનવાસ : વનમાં વાસ

▫️ દેવાલય : દેવોનું આલય

🔷 કર્મધારય સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસના બે પદ વચ્ચે વિશેષણ-વિશેષ્ય, ઉપમાન-ઉપમેય અથવા ઉપમાન-સાધારણ ધર્મનો સંબંધ હોય અને પૂર્વ પદ વિશેષણ તથા ઉત્તર પદ વિશેષ્ય હોય તેને કર્મધારય સમાસ કહેવાય છે.

ઉદાહરણ:

▫️ મહાભારત : મહાન ભારત

▫️ દેહલતા : દેહરૂપી લતા

▫️ મેઘગંભીર : મેઘ જેવું ગંભીર

▫️ વાયુવેગ : વાયુરુપી વેગ

▫️ પરમાત્મા : પરમ આત્મા

🔷 ઉપપદ સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસમાં પૂર્વ પદ નામિક હોય અને ઉત્તર પદ ક્રિયા સૂચક હોય તેમજ બંને પદ વચ્ચે વિભક્તિ સંબંધ હોય તેને ઉપપદ સમાસ કહેવાય.

ઉદાહરણ:

▫️ રણછોડ : રણને છોડનાર

▫️ પ્રેમદા : પ્રેમને આપનાર

▫️ પ્રાણઘાતક : પ્રાણનો ઘાત કરનાર

▫️ ગિરિધર : ગિરિને ધારણ કરનાર

▫️ લેખક : લેખન કરનાર

🔷 બહુવ્રીહિ સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસના બંને પદો વચ્ચે વિભક્તિ, વિશેષણ-વિશેષ્ય અથવા ઉપમાન-ઉપમેય સંબંધ હોય અને સમસ્ત પદ અન્ય પદનું વિશેષણ બને તેને બહુવ્રીહિ સમાસ કહેવાય છે.

ઉદાહરણ:

▫️ કૃતાર્થ : કૃત છે જેનો અર્થ તે

▫️ સુખાંત : જેના અંતે સુખ છે એવું

▫️ ગજાનન : જેનું મુખ ગજ જેવું છે તે

▫️ પાનીપંથો : જેનો પંથ પાણી જેવો છે તે

🔷 દ્વિગુ સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસમાં પૂર્વ પદ સંખ્યાવાચક હોય અને વિગ્રહ વખતે સમૂહનો ભાવ દર્શાવે તેને દ્વિગુ સમાસ કહેવાય છે.

ઉદાહરણ:

▫️ ત્રિકાળ : ત્રણ કાળનો સમૂહ

▫️ પંચતત્વ : પાંચ તત્વોનો સમૂહ

▫️ નવરાત્ર : નવ રાત્રિનો સમૂહ

▫️ નવરંગ : નવ રંગનો સમૂહ

▫️ ચોતરફ : ચારે તરફ

🔷 અવ્યયીભાવ સમાસ 🔷

▪️ જે સમાસમાં પૂર્વ પદ અવ્યય હોય અને ઉત્તર પદ નામ હોય તેમજ તેનો અર્થ સમગ્ર સમાસ પર લાગુ પડે તેને અવ્યયીભાવ સમાસ કહેવાય છે.

ઉદાહરણ:

▫️ યથાશક્તિ : શક્તિ પ્રમાણે

▫️ સવિનય : વિનય સાથે

▫️ આજીવન : જીવન સુધી

▫️ અધોમુખ : મુખ નીચું રાખીને

▫️ દરવખત : દરેક વખત